LXX lat istnienia Krakowskiego Oddziału PTMA

Szóstego kwietnia mija 70 lat od założenia Krakowskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii. Z tej okazji przedstawiamy jego krótki rys historyczny.

Przed II wojną światową oddziału Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii w Krakowie nie było. Po Powstaniu Warszawskim w Krakowie znalazła się duża liczba astronomów z Warszawy, co niewątpliwie stał się zaczynem zainteresowania się astronomią środowiska krakowskiego. Efektem było powołanie Oddziału Krakowskiego PTMA w dniu 6 czerwca 1948 r. przy udziale 23 osób na zebraniu organizacyjnym, które odbyło się w pracowniach Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego przy ul. Św. Tomasza 30 w Krakowie. Delegatem Zarządu Głównego był dr J. Gadomski, który wygłosił na wstępie referat pt.: „O najnowszych postępach w astronomii”. Koreferentem był dr S. Piotrowski.
Do Zarządu Oddziału weszli:
prezes – dr L. Orkisz,
wiceprezes – prof. W. Horbacki,
sekretarz – dr J. Strzemieński,
zast. sekr. – M. Mazur i E. Dobrowolski,
skarbnik – dr K. Kordylewski,
bibliotekarz – K. Szulcówna,
czł. Zarz. – J. Waligórski,
Komisja naukowa – dr S. Piotrowski (przewodn.), dr K. Kordylewski i dr L. Orkisz.
Siedziba Oddziału Krakowskiego została ustanowiona przy Zarządzie Głównym na ul. Św. Tomasza 30/7, dyżury odbywały się we wtorki w godz. 17-19.

Oddział wykazał dużą ruchliwość i żywotność. W dniach 18 kwietnia i 16 maja 1948 r. odbyły się dla członków pokazy nieba przez 20 cm refraktor w Obserwatorium Astronomicznym U.J. (dr K. Kordylewski i dr S. Piotrowski) przy udziale odpowiednio 33 i 17 osób. Dnia 13 czerwca 1948 zorganizowano w Muzeum Narodowym w Sukiennicach pokaz narzędzi używanych przez Kopernika, odtworzonych przez F. i T. Przypkowskich w Jędrzejowie. Sposoby ich używania objaśniał dr K. Kordylewski dla 40 uczestników pokazu. W dniach 20. i 27 czerwca 1948 r. w willi rektora A. Szyszko-Bohusza w Przegorzałach (tzw. Zameczku) odbył się pokaz plam słonecznych przez lunety, a po nim odczyt o plamach słonecznych dr. K. Kordylewskiego, połączony ze zwiedzeniem Stacji Astronomicznej Uniwersytetu Warszawskiego w Przegorzałach oraz wystawą pamiątek po dr. Antonim Wilku, polskim odkrywcy czterech komet. W pierwszym terminie, w związku z deszczem, naliczono 36 uczestników, w drugim już ponad 100. Pokaz plam słonecznych odbywał się na ekranie w przerwach pomiędzy chmurami. W 1948 r. Oddział liczył ponad 120 członków. Setny członek oddziału, woźny Seminarium matematycznego U. J., otrzymał jako premię książkę J. Jeansa, „Niebo”.

Pierwsze lata działalności Oddziału

Pierwsze zebranie delegatów odbyło się w dniu 29 stycznia 1949 r. w pracowniach Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego w Krakowie przy ul. św. Tomasza 30, przy udziale 21 delegatów reprezentujących 7 oddziałów.
Oddział Krakowski był już wtedy najliczniejszym i najruchliwszym oddziałem PTMA. Liczył 170 członków, tj. prawie połowę ogólnej liczby członków Towarzystwa. Sprawozdanie za poprzedni rok złożył prezes dr L. Orkisz. Urządzono dwa pokazy nieba w Obserwatorium Astronomicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, ponadto pokaz zrekonstruowanych narzędzi Kopernika w Muzeum Narodowym oraz dwukrotnie imprezę pt.: „Plamy na Słońcu” na Stacji Astronomicznej Uniwersytetu Warszawskiego w Przegorzałach, połączoną z odczytem dr. K. Kordylewskiego, pokazem plam przez lunety oraz z wystawą pamiątek po śp. A. Wilku. Mimo złej pogody frekwencja osiągnęła 140 osób. Jesienią Oddział zorganizował wycieczkę koleją do Jędrzejowa w celu zwiedzenia obserwatorium F. i T. Przypkowskich oraz bogatego muzeum zegarów słonecznych. Oddział przejął na siebie zorganizowanie wycieczki autokarem do czechosłowackiego obserwatorium nad Skalnate Pleso w Tatrach. Jesienią A. Piaskowski wygłosił dla członków odczyt pt.: „Oko jako narzędzie astronomiczne”. Utworzono Koło Młodzieżowe przy VIII Państwowym Gimnazjum w Krakowie pod kierunkiem prof. W. Harbackiego oraz zorganizowano takież Koło przy Oddziale. Dzięki subwencji Wojewody Krakowskiego oraz ofiarności członków zakupiono i zaopatrzono w statyw lunetę paralaktyczną Zeissa o średnicy 80 mm oraz nabyto lornetę Someta. Obrót kasowy wyniósł 251 274 złotych. Biblioteka Oddziału liczyła 82 numerów inwentarzowych, liczba wypożyczeń 169. Na walnym Zebraniu w dniu 24. I. 1949 r. wybrano następujący Zarząd: prezes: dr L. Orkisz; członkowie Zarządu: E. Dobrowolski, W. Horbacki, dr K. Kordylewski, dr S. Piotrowski, mgr R. Szafrańcówna oraz mgr K. Szulcówna. Na zebraniu tym dr S. Piotrowski wygłosił odczyt pt.: „Wewnętrzna budowa gwiazd”.

Rok 1953

W Kole Krakowskim PTMA powstała sekcja szlifierska, licząca w marcu 1953 r. sześciu członków. Pracownia sekcji mieściła się w lokalu PTMA. Jeden z członków sekcji. F. Wojtak, wyszlifował zwierciadło o średnicy 15 cm, dające bardzo dobre obrazy. Efektem było powstanie większej ilości takich zwierciadeł.

W roku 1961, z nadejściem sezonu jesiennego, członkowie Oddziału Krakowskiego zainicjowali nową formę działalności, organizując „dyskusyjne wieczory nowości i ciekawostek astronomicznych”. Dwudziestego piątego dnia każdego miesiąca salka odczytowa Oddziału stała otworem dla amatorów dyskusji astronomicznych przy … czarnej kawie, którą w cenie kosztów własnych przyrządzali dyżurujący członkowie Oddziału. Pierwszy wieczór zgromadził około 50 osób i wykazał w prawie półtoragodzinnej dyskusji celowość tego rodzaju formy popularyzacji.
Sezon jesienno-zimowy nie sprzyjający organizowaniu imprez na wolnym powietrzu, był wykorzystywany dla wzmożenia działalności odczytowej. Na konferencji w Wydziale Kultury Miejskiej Rady Narodowej z udziałem przedstawicieli Domów Kultury i Nowej Huty, ustalone zostały zasady współpracy. Efektem tego porozumienia było rozpoczęcie cyklu odczytów „Wiedza o Kosmosie” w Nowej Hucie. Analogiczny cykl będzie wygłoszony w zabytkowym pałacu „Pod Krzysztofory” w Krakowie.
W dniu 10. listopada Sekcja Odczytowa rozpoczęła popularne, ogólnodostępne „Studium” z astronomii ogólnej składające się z 14 odczytów wygłaszanych 10. i 20. dnia każdego miesiąca. Tematyka wykładów, strona dydaktyczna i ilustracyjna zostały szczegółowo przygotowane przez zespół siedmiu prelegentów i obejmowała encyklopedyczny przekrój przez poszczególne dziedziny astronomii.
Sekcja Obserwacyjna zakończyła w październiku opracowywanie materiału obserwacyjnego uzyskanego przez uczestników turnusów na Turbaczu. Po dokonanym przez członków Sekcji omówieniu wyników ponad 2500 obserwacji, przygotowano materiał do druku.
Ponadto Sekcja Obserwacyjna zorganizowała dla zaawansowanych obserwatorów studium gwiazd zaćmieniowych. Program studium obejmował rozszerzanie i pogłębianie wiadomości na temat obserwacji gwiazd zmiennych.

Na zakończenie roku 1961 Oddział Krakowski zorganizował, wspólnie z Polskim Radiem i Krakowskim Oddziałem Polskiego Towarzystwa Astronautycznego, imprezę estradową p. n. „Spotkanie w Kosmosie”, połączone z konkursem wiedzy astronomiczno-astronautycznej.
Blisko 200 osób zgromadzonych w stylowej sali Krakowskiego Klubu Międzynarodowej Prasy i Książki przez dwie godziny bawiło się oglądając występy krakowskich artystów estradowych oraz uczestnicząc w turnieju na najlepszą anegdotkę „kosmiczną”.
Impreza została zorganizowana i przeprowadzona z myślą podania w lekkiej formie szeregu wiadomości astronomicznych. Również tematyka pytań konkursu została dobrana w ten sposób, by audycja, odtworzona przez krakowską rozgłośnię Polskiego Radia w dniu 2 stycznia 1962 r., była przystępna dla najszerszego kręgu słuchaczy.

Klub KOSMOS w Krakowie

Zmierzając do uatrakcyjnienia form działalności oraz dalszego ożywienia życia towarzyskiego, Krakowski Oddział PTMA w 1963 r. uruchomił w swojej sali odczytowej klub dyskusyjny pod nazwą KOSMOS, do użytku członków PTMA i Polskiego Towarzystwa Astronautycznego. Wyposażenie Klubu oraz jego działalność opierała się na społecznej pracy członków Oddziału.
Otwarcia Klubu dokonał w dniu 4 listopada 1963 r. prof. dr Eugeniusz Rybka. Licznie zebrani członkowie Oddziału oglądnęli film „Mars jest blisko”, a następnie długo rozmawiali i dyskutowali, przy czarnej kawie, na temat form działalności Klubu.
Klub czynny był trzy razy w tygodniu: w poniedziałki, środy i piątki, w godz. 17-21. Atrakcją poniedziałkowych posiedzeń Klubu były projekcje filmowe, wieczory autorskie i spotkania czy też prelekcje poświęcone aktualnym zagadnieniom. Środy przeznaczone były na imprezy ściśle młodzieżowe, organizowane w porozumieniu z władzami szkolnymi.

Sekcja Obserwatorów Komet PTMA

W 1994 roku zmieniła się siedziba Sekcji Obserwatorów Komet PTMA, stał się nią Oddział Krakowski, mieszczący się przy Zarządzie Głównym PTMA w Krakowie, ul. Św. Tomasza 30/8. Sekcję prowadzili członkowie Oddziału Krakowskiego: Tomasz Ściężor i Janusz Płeszka.

Bieżąca działalność Oddziału

Oddział Krakowski jest jednym z najstarszych Oddziałów PTMA w Polsce oraz jednym z niewielu, które działają nieprzerwanie od 1948 r. W 2007 roku Oddział zmienił swoją siedzibę (wraz z siedzibą Zarządu Głównego) na ul. Miodową 13a/35, przy czym spotkania do dzisiaj odbywają się w sali prelekcyjnej na ul. Górników 27-29. Od dziesięcioleci w roku akademickim cyklicznie (co tydzień lub, jak obecnie, co dwa tygodnie) organizowane są w Oddziale Krakowskim prelekcje astronomiczne, niekiedy połączone z pokazami nieba. Od lat 60. ubiegłego stulecia w okresie wakacyjnym Oddział organizuje Obozy bądź Zloty Astronomiczne. Oddział był organizatorem lub współorganizatorem wielu krajowych i zagranicznych wypraw (m.in. całkowite zaćmienie Słońca w Polsce w 1954 r., całkowite zaćmienie Słońca na Węgrzech w 1999 r., całkowite zaćmienie Słońca w Turcji w 2003 r.). Organizuje także pokazy ciekawszych zjawisk na niebie, takich jak zaćmienia Słońca czy Księżyca bądź tranzyty planet wewnętrznych na tle Słońca. Członkowie Oddziału wzięli udział w Wielkiej wyprawie PTMA na całkowite zaćmienie Słońca w USA w 2017 r.
W 1997 roku została założona strona Oddziału, początkowo umieszczona na serwerze Obserwatorium Astronomicznego UJ (http://www.oa.uj.edu.pl/~ptma). Obecnie strona znajduje się na serwerze PTMA. Istnieje również fanpage Oddziału na Facebooku

Prezesi Oddziału w latach 1948-2018

1948-(?) – Lucjan Orkisz
1958-1966 – Edward Szelingiewicz
1966-1975 – Marek Kibiński
1982-1985 – Andrzej Wiciński
1988-1990 – Jacek Burda
1990-1994 – Tomasz Ściężor
1994-1997 – Janusz Płeszka
1997-2007 – Tomasz Ściężor
2007-2022 – Agnieszka Nowak

Zapraszamy także do zapoznania się z szerszą historią naszego Oddziału, która znajduje się na stronie Historii PTMA

Agnieszka Nowak, Tomasz Ściężor

Źródła:
Archiwalne numery Uranii
Zbiory prywatne

Dodaj komentarz

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.